Altijd moe ondanks genoeg slaap? Dit kan er spelen

Je slaapt zeven, acht of zelfs negen uur. Toch word je moe wakker. Rond 11.00 uur heb je je tweede koffie nodig en na de lunch zakt je concentratie weg. Als je zoekt op 'altijd moe ondanks genoeg slaap', krijg je vaak dezelfde adviezen. Ga op vaste tijden naar bed. Leg je telefoon weg. Drink minder koffie. Zorg voor een donkere slaapkamer.

Prima adviezen als je slaap het probleem is. Alleen verklaart dat niet waarom je uitgeput kunt blijven terwijl je al voldoende slaapt. Vermoeidheid heeft veel mogelijke oorzaken. Een deel daarvan kun je onderzoeken met bloedonderzoek. Denk aan ijzer en ferritine, vitamine B12 en de werking van je schildklier. Ook vitamine D en je stresssysteem kunnen relevant zijn, afhankelijk van je klachten en situatie.

Waarom meer slapen je niet altijd minder moe maakt

Slaap en energie hangen sterk samen, maar ze zijn niet hetzelfde. Je kunt acht uur in bed liggen en overdag toch weinig energie ervaren. Vermoeidheid kan bijvoorbeeld samenhangen met bloedarmoede, een tekort aan vitamine B12 of een schildklier die te langzaam werkt. Bij aanhoudende vermoeidheid is het daarom verstandig om breder te kijken dan alleen het aantal uren slaap.

Een te langzaam werkende schildklier kan bijvoorbeeld zorgen voor vermoeidheid, kouwelijkheid, gewichtstoename en verstopping. De schildklier maakt hormonen die betrokken zijn bij je stofwisseling. Bij onderzoek kijkt een arts onder andere naar TSH en vrij T4. Thuisarts beschrijft dat bij een te langzaam werkende schildklier vrij T4 verlaagd en TSH verhoogd kan zijn.

Hetzelfde geldt voor vitamine B12. B12 is nodig voor je bloed en zenuwstelsel. Een tekort kan onder andere samengaan met bloedarmoede, vermoeidheid, zwakte en neurologische klachten zoals tintelingen. Thuisarts adviseert bij passende klachten bloedonderzoek via de huisarts. Daarom zegt 'ik slaap acht uur' op zichzelf weinig over de biologische factoren die je energieniveau beïnvloeden.

De oorzaken van altijd moe zijn kunnen in je bloed zichtbaar worden

Als je al langere tijd altijd moe bent, is de interessante vraag niet alleen hoeveel je slaapt. Je wilt weten waarom je lichaam ondanks die slaap onvoldoende hersteld aanvoelt.

Bloedonderzoek kan daar een deel van het antwoord op geven. Afhankelijk van je klachten kan er bijvoorbeeld gekeken worden naar:

• hemoglobine en ferritine voor bloedarmoede en ijzerstatus
• TSH en vrij T4 voor de schildklier
• vitamine B12 bij een mogelijk tekort
• vitamine D als daar aanleiding voor is

Cortisol vraagt meer nuance. Cortisol is een hormoon binnen de hypothalamus-hypofyse-bijnier-as, vaak afgekort als HPA-as. Het speelt een rol in de stressrespons en kent gedurende de dag een ritme. Onderzoek naar cortisol en vermoeidheid laat echter geen simpele regel zien waarbij 'hoog cortisol' of 'laag cortisol' automatisch verklaart waarom iemand moe is. Een systematische review vond dat vooral patronen in de cortisolrespons mogelijk relevant zijn, terwijl totale cortisolproductie maar beperkt samenhing met vermoeidheid. Powell et al., 2013

Dat onderscheid is belangrijk. Een bloedwaarde is informatie. De waarde moet altijd worden bekeken in combinatie met klachten, omstandigheden en andere relevante waarden. Wil je concreet weten welke bloedwaarden bij vermoeidheid horen, dan vind je in ons overzicht de belangrijkste markers naast elkaar.

IJzer en ferritine: een vaak gemiste oorzaak

Bij vermoeidheid wordt al snel gedacht aan ijzer. Daarbij is er verschil tussen hemoglobine en ferritine. Hemoglobine, vaak afgekort als Hb, zit in rode bloedcellen en speelt een rol bij het vervoer van zuurstof. Ferritine wordt gebruikt als marker voor de ijzervoorraad in het lichaam.

Volgens de NHG-richtlijn Laboratoriumdiagnostiek is ferritine een belangrijke bepaling bij onderzoek naar ijzergebreksanemie. Het NHG noemt bij volwassenen verschillende referentiegebieden afhankelijk van geslacht en levensfase. Een ferritinewaarde onder 15 µg/l ondersteunt bij anemie de diagnose ijzergebreksanemie. Bij waarden tussen 15 en 100 µg/l kunnen aanvullende gegevens nodig zijn voor een goede interpretatie.

Daar zit meteen een belangrijke les in. Eén getal vertelt zelden het hele verhaal. Ferritine kan bijvoorbeeld ook stijgen bij een ontsteking of infectie. Daardoor kan een ijzertekort soms minder duidelijk zichtbaar zijn. Het NHG waarschuwt daar expliciet voor.

Zelf ijzersupplementen nemen omdat je moe bent, is daarom geen slimme diagnostische strategie. Laat bij aanhoudende klachten eerst beoordelen of onderzoek nodig is en bespreek afwijkende waarden met een arts.

Je schildklier en je energie

Je schildklier zit aan de voorkant van je hals en maakt schildklierhormonen. Die hormonen spelen een rol in je stofwisseling. Werkt de schildklier te langzaam, dan kan je lichaam minder schildklierhormoon beschikbaar hebben. Vermoeidheid is een mogelijke klacht. Andere signalen kunnen zijn dat je het sneller koud hebt, zwaarder wordt, last krijgt van verstopping of een drogere huid en droger haar krijgt. Thuisarts

Bij bloedonderzoek zijn TSH en vrij T4 belangrijke waarden. TSH wordt aangemaakt vanuit de hersenen en stimuleert de schildklier. Bij een duidelijk te langzaam werkende schildklier kan TSH verhoogd zijn terwijl vrij T4 verlaagd is. Een verhoogd TSH betekent op zichzelf overigens nog niet automatisch dat je schildklier een probleem heeft. Thuisarts beschrijft dat TSH tijdelijk verhoogd kan zijn terwijl vrij T4 normaal is. Thuisarts

Daarom wil je waarden in samenhang bekijken. Een losse TSH-uitslag zonder context geeft minder informatie dan TSH gecombineerd met vrij T4, je klachten en waar nodig vervolgonderzoek.

Vitamine B12 en vitamine D

Vitamine B12 is nodig voor onder andere de vorming van bloed en het functioneren van zenuwen. Bij een tekort kunnen verschillende klachten ontstaan. Een moe of zwak gevoel kan bijvoorbeeld voorkomen wanneer er bloedarmoede ontstaat. Tintelingen, minder gevoel in vingers of voeten en problemen met coördinatie kunnen eveneens passen bij een B12-tekort. Thuisarts

Vitamine D ligt ingewikkelder. Een ernstig of langdurig tekort kan gevolgen hebben voor botten en spieren. Het Voedingscentrum noemt bij volwassenen onder andere spierzwakte als mogelijk gevolg van een tekort.

Er bestaat ook onderzoek naar de relatie tussen vitamine D en vermoeidheid. In een gerandomiseerde studie onder 120 mensen met vermoeidheid én een vitamine D-tekort, gedefinieerd als 25(OH)D lager dan 20 µg/l, nam de gerapporteerde vermoeidheid na vitamine D-suppletie sterker af dan bij placebo. Nowak et al., 2016

Dat betekent niet dat vitamine D dé verklaring is voor iedereen die moe is. Het betekent wel dat een aantoonbaar tekort relevant kan zijn. Supplementeren zonder te weten of er een tekort of indicatie is, geeft je minder informatie dan eerst gericht onderzoeken wat er speelt.

Cortisol: moe en opgejaagd tegelijk

Een ander patroon komt veel voor bij ondernemers. Je bent moe, maar je hoofd blijft actief. Overdag kost concentratie meer moeite. 's Avonds lukt afschakelen slecht. Je voelt druk, maar tegelijkertijd heb je minder capaciteit dan vroeger.

Cortisol is betrokken bij de normale reactie van je lichaam op stress. De afgifte verandert gedurende de dag en wordt gereguleerd via de HPA-as.

Langdurige stress kan samenhangen met veranderingen in dat systeem. Wetenschappelijk onderzoek naar cortisol en aanhoudende vermoeidheid laat alleen een complex beeld zien. Een systematische review vond bijvoorbeeld een afgezwakte cortisol awakening response bij mensen met chronisch vermoeidheidssyndroom, terwijl voor andere cortisolmetingen geen consistent verschil werd gevonden. Powell et al., 2013

Een enkele cortisolwaarde is daarom geen universele 'stresstest'. Ook termen als 'bijnieruitputting' geven een misleidend eenvoudig beeld van een complex systeem. Ervaar je langdurig vermoeidheid, stressklachten of andere lichamelijke veranderingen, bespreek dan met een arts welk onderzoek passend is. De keuze voor een cortisolmeting hangt af van de specifieke vraag en klachten.

Wat kun je nu doen als je moe blijft ondanks 8 uur slaap?

Begin met het verschil tussen een slechte week en een terugkerend patroon. Een paar dagen minder energie na een drukke periode zegt weinig. Wekenlang moe wakker worden terwijl je voldoende tijd in bed doorbrengt, is een ander verhaal.

Kijk vervolgens naar het geheel. Hoe slaap je werkelijk? Hoe ziet je voeding eruit? Gebruik je medicijnen? Is je gewicht veranderd? Heb je het vaker koud? Ervaar je tintelingen? Ben je sneller buiten adem? Hoe lang bestaan de klachten?

Met die informatie kan gerichter worden bepaald of bloedonderzoek zinvol is. Waarden zoals Hb, ferritine, TSH, vrij T4 en vitamine B12 kunnen afhankelijk van je situatie relevante informatie geven. Vitamine D of andere bepalingen kunnen daar op indicatie bij komen.

Spectrum kijkt vanuit dezelfde gedachte naar prestaties. Eerst meten. Daarna interpreteren wat de uitkomsten in samenhang betekenen voor energie, focus, stress en structuur. De gratis Ondernemers Scan is een eerste stap om te bepalen waar jouw grootste knelpunt zit en of verder meten relevant kan zijn.

De scan vervangt geen beoordeling door een arts. Bij ernstige, onverklaarde of aanhoudende vermoeidheid, of wanneer je je zorgen maakt over andere klachten, neem je contact op met je huisarts.

Veelgestelde vragen

Kun je moe zijn terwijl je goed slaapt?

Ja. Voldoende uren slaap sluiten andere oorzaken van vermoeidheid niet uit. Onder andere bloedarmoede, vitamine B12-tekort en een te langzaam werkende schildklier kunnen samengaan met vermoeidheid. Welke oorzaak relevant is, hangt af van je klachten en situatie.

Welke bloedwaarden bepalen je energie?

Er bestaat geen enkele bloedwaarde die je 'energie' meet. Bij onderzoek naar vermoeidheid kunnen onder andere Hb, ferritine, TSH, vrij T4 en vitamine B12 relevant zijn. Welke bepalingen nodig zijn, verschilt per persoon.

Wanneer laat je je bloed testen?

Bespreek bloedonderzoek met je huisarts wanneer vermoeidheid aanhoudt, duidelijk invloed heeft op je dagelijks functioneren of samengaat met andere klachten. De huisarts kan op basis van je klachten bepalen welke waarden zinvol zijn om te onderzoeken.

Is een normale bloeduitslag hetzelfde als optimaal functioneren?

Een laboratoriumuitslag moet worden geïnterpreteerd binnen de context waarvoor de test is aangevraagd. Een waarde binnen een referentiegebied bewijst op zichzelf niet waarom je je goed of slecht voelt. Andersom betekent een afwijkende waarde ook niet automatisch dat die jouw vermoeidheid veroorzaakt. Bespreek de betekenis van uitslagen daarom met een deskundige.